Itgel Unemshliin Id Shid…

        Ehleed mend asuudag ni minii yos bish mongoliin yos bolhoor ene odriin mendiig asuuya …Neeree gesnees onoodor neg naiztaigaa gaduur yawj bgaad neg guilaga guij bgaa hunii hajuugaar ongorson yum. Ene naiz maani nadtai yanz buriin sedweer metgelzeh durtai l daa… Gehdee minii uzel bodol tereniihees tes ondoo bdag yumaa… Tegeed ter nadaas “Chamd iim humuusiig harhaar yamar bodol tordog we?” gej asuusan yum. Tegehleer ni bi sanamsargui “Iim humuusiig harhaar minii uur hurdeg” geed helchihsen yum… Naizad maani minii hariult taalagdaagui ni harwaas ilt bsan. Tegeed naiz maani manaig buruutgasan torh bdal gargasnaa, “Yagaad?… Ene humuus ooroo iim amidarliig huseegui shuu dee?” gej lawlasan yum. Ene bol minii l bodol bolhoor bi naiziigaa uurluulahguin tuld tuunii bodliig zowtgood, tegeed ooriinhoo uzel bodliig tuund tulgahguin tuld “Gehdee…” geed bolgoomjtoi ehleed ooriinhoo bodliig naizdaa jaahan taibarlah gej oroldson… Ene oroldlogo maani amjilttai bolson esehiig medehgui yum. Ene talaar erhem unshigch ta yu gej bodoj bna? Herew chi gudmand yawjiigaad guilga guij bgaa hunii hajuugaar ongorloo gej bodhod ter hunii talaar yu gej bodoh we? Nadtai ooriinhoo bodliig huwaaltsaarai… Tiim humuusiig harhaar minii uur hurdeg… Magadgui bi tednart dusalj chadahguidee uur maani hurdeg bha. Bi ted nart todorhoi hemjeenii mongo oglooch gesen tednar margaash dahiad l guilga guina shuu dee. Uchir ni ter hun ooriigoo guilga guihaas oor argagui hun gej bodoj bur itgej bgaa bolhoor l tuuniigee hiij bgaa gej bi bodojjiiga… Bi ter bodliig ni oorchilj chadahguid l uur maani owolzood bgaa yum… Neg ug bdag shuu dee. “Zagaschind zagas ogohiin orond zagas yaaj barihiig zaaj og” gej… Tedgeer humuust zagas barihiig zaaj ogch chadahguidee minii uur hurdeg bh. Gehdee hun ooriinhoo itgel unemshliig oorchloh heregtei bh gej boddog… Hunii itgel unemshliig hen neg durtai ni oorchloh gej oroldwol “Chi burhan Buddha-d itgehee boliod Yesus Hiristost itge” gej helehtei adil boloh bz. Ter hund “namaig ene hoyriin ali ni iluu hamgaalah boloo…” gesen bodol toroh ni medeej… Deerh hun maani ooriigoo guilga guihaas oor argagui hun gej itgehiin orond oortoo bolomj bgaa gedegt itgewel magadgui uunees deer amidrah bsan gedegt bi itgedeg yum. Hun amiin 90% ni mongonii gachigdald ordog gej ha negteegees unshsan sanagdana… Magadgui buruu bodojiij boloh yum. Gehdee deerh 90% d bagtaj bgaa humuus bugd l yagch adilhan bish ch gesen tostoiwtor itgel unemshiltei bdag bolhoor bugd l mongoor gachigdaj zarim neg argaa barsan ni guilga guij ami zogoodog bh gej bodojiina. Haramsaltai ni bi ch gesen ene 90%d bagtdag. Uchir ni nadad ch gesen mongoor gachigdah uye ih tohiolddog. Tiimees namaig mongoor bitgii gachigdaasai gesendee chomgoo tsartstal ajilj bgaa aaw, eej hoyriigoo uneheer shutdeggui yumaa gehed hundeldeg… Tiimees bi ooriigoo ene 90% aas gargaj nogoo 10% ruu oruulhiig husej bgaa. Magadgui ingehiin tuld nadaas ih teswer tewcheer shaardah bh. Gehdee bi ene ih teswer tewcheeriig ogohod belen bna. Uchir ni bi ireeduin ger buliinhee toloo ingeh yostoi gej bodoj bgaa… Hen medeh bilee ireeduid huuhed maani “aawaa ta yaagaad minii surguuliin zardlaar tamhi tatchihaj bgaa yum be?” ali aswel “Ta yaagaad nadad huwtsas awah mongooroo arhi uutsan yum be?” gej asuuwalch neg heleh ug oldohgui yum boloh bz… Ooriinhoo bodliig tsegnej chaadaaguigeesee bolood deerhtei tostei yamar neg asuult hen negnees sonsohgui yumsan l goj bodoj yawag.

     …Bas neg udaa heden naizuudtaigaa yarij bgaad bi jaahan arhiig muulah tiishee handtal(yor ni bol dodno gesen hundee l ingej hamaagui helchihdeg yum. Ternees bish haa taarsan gazraa arhi ene ter muulaad teejeen balbaad yawahgui l dee) neg naiz  maani harin yariag maani tasalsnaa “Yor ni bol ene talaar yarihad hetsuul dee… Chi bodood uzdee ene oroond10 hun (mongolchuud) bgaagiin 9 ni arhichin. Tegehleer 1 hun iim yum yariwal ulsen 9-iinh ni durguu ni hurne. Zugeer durguutsaad  ongorohgui ter negiigee hawchaad bh bh.” gej helheer ni yariag mini tasallaa gej jaahan tsuhalzuu bsan bi “Namaig ugee bodoj yarihgui bol eresteltei shuu gej” anhaaruulsaniig oilgow.(Basch gej boduushtai l yum.) Mongolchuud maani yaagaad iim ih arhi tamhi hergeldeg boltsoniig minii bitshan tarhi yoroosoo oilgodogui bsan bolhoor hed heden naizaasaa asuuj uzew… Getel yamar hariu awsan geech “Ene bol oros ahnariin hiisen gawyaa” gene. Zarim neg ni zowlongoo tur zuur ch gesen martahiin tuld uuj bgaan bh… Yostoi ineed hurehch shig ooriinhoo bodliin tsegnej, ooriigoo udirdaj chadalgui tur zuuriin jargal hooj urt hugatsaanii zowlonruu zutgedeg hunuusiig ingej helheer ineed hurhees oor yaah bilee… Tegeed ene baidlaa ooriinhoo archaaguigees bish busdiig buruugaas bolson geh… Zarim neg  nzowlontoi bgaa geluu yamar zowlon yumb dee. Deerees ni tenger nurah geed bna uu? Delhii suirah geed bna uu?… Ter archaagui baidlaa zowlond toochood bgaa nohduuj ”Jargal Zowlon” gedeg shulgiig neg  sonsoh ch yumuu unshwal iluuldehgui sanagdana… Yug tegtlee zowlond toochood arhind orch archaagaa aldaj gunij gutardgiig oilgohgui yum… Minii bodroor zugeer  l tur zuuriin tsengelees oriigoo tataj chadahgui boltsgoochihson yum bishuu l gej bodson… Ingeed bichiheer chi yu geed bgaa yum be gej heleh hun mundahgui ni medeej. Yutaich ene minii oronzai tiimees hussenee saraichih bh… Neg ug baidag shuu dee yu bilee dee… “Hund tohildoj boloh buh l zowlong amsaj uzlee. Harin gunij gutarch uzsengui ee ” gej… Ene ugiiin utagiig oilgodog bol jaahan oodteihon baildaa… Shlihgui yumiig tengert tulsan zowlond toochij, terendee tegeed uhaa mederlee alhaan boliwol yaasiinb gej… Ooriigoon bi ih zowlontoi hun gej bodwol tiim l baih bolno shuu dee… yu gesen ug we gewel chamd itgel unemshliin id shid noloolood bnaa gesen ug… Harin ene id shidiig iluu sain zuild ashgilwal yaasan yumb gej… Ingeed helchihleer bitgii baahan yum moeoodood bgaaraidaa… Bi uhamsaraa oorchloh talaar yariaad bna… Moroodliin tuhai bish. Ooriigoo itguulj unemshuuleed arhichin tamihchin bolochihdog yum chini esergiig ni bas hiij chadahgui gejuu? Neg bodoj uzeh bhaa l gej bodoj bnadaa…

 ….Etsest ni helhed Mongol Ulsiin maani amidral deeshilj bgaa l geed bgaa. Uneheer deeshilj bgaa yumuu… Uridiinhiigaa bodwol gadagshaa yawj yamar neg “DORD” ajil hiih bolomj ni l deeshilsnees bish neg ih deerdsen zuil bgaa esehiig olj harahgui l bh shig… Ingej moroodhoon boliod arai oor zuil hiiwel yaasiin… Bi buruu bodoj bwal nadad yamar deeshilj dewshsen zuil bgaag helj ogoorei…

 …Onoodor”bi ter nohort tegej tusalsan” gej yarihaasaa iluu “Bi ter nohoriig tegej ashgillaa” gej ongirdoh nohduud arai l olon bh shig… Uneheer ashgilsan gej bodoj bgaa yum bol terend “Chi tegej bodood l yawj bhgui yu daa…” gej heleh l uldah yum shig bna daa… Ingehed itgel unemshliin id shidee Mogolchuud maani hezeenees geechihsen yum boldoo zailuul…

     Za tegeed hundlen yosluulsan ta buniigee hundtetgen yosolson hen ni oilgomjtoi…